Bàn thờ gia tiên: chăm sóc hằng ngày và những việc theo dịp
Chuyện đặt bàn thờ ở đâu, hướng nào được bàn rất nhiều. Nhưng đặt xong là hết một lần, còn chăm sóc là việc của cả đời — và phần này lại ít được nói tới.
Bài viết ghi lại những nếp phổ biến ở nhà Việt. Mỗi nhà mỗi khác, và điều quan trọng nhất vẫn là làm với sự chú tâm chứ không phải làm cho đúng công thức.
Việc hằng ngày — ít nhưng đều
Phần lớn nhà giữ ba việc:
- Thay nước trong chén nước. Nước để lâu đóng cặn và bốc mùi, nhất là thời tiết nóng.
- Lau bụi mặt bàn bằng khăn riêng. Khăn dùng cho bàn thờ nên để riêng, không dùng chung với khăn lau nhà.
- Thắp hương nếu nhà có nếp đó — nhiều nhà thắp sáng và tối, nhiều nhà chỉ thắp buổi sáng.
Điểm cần lưu ý về an toàn: không để hương cháy khi không có ai ở nhà, và không đặt vật dễ cháy gần bát hương. Đây là nguyên nhân hỏa hoạn có thật ở nhà thờ cúng thường xuyên.
Hoa và trái cây
Nguyên tắc chung dễ nhớ: thấy héo là thay. Hoa tàn và trái thối trên bàn thờ đi ngược lại chính ý nghĩa của việc dâng lên.
- Hoa tươi thường giữ được vài ngày, mùa nóng thì nhanh héo hơn.
- Trái cây nên chọn loại lâu hỏng nếu định để nhiều ngày.
- Nước cắm hoa nên thay, vì nước tù có mùi rất rõ trong không gian kín.
Bát hương và chân hương
Đây là phần nhiều người ngại đụng vào nhất. Nếp phổ biến:
- Bát hương thường không xê dịch trong sinh hoạt hằng ngày. Nhiều nhà giữ nguyên vị trí quanh năm.
- Tỉa chân hương khi bát đầy — nhiều nhà làm vào dịp cuối năm. Cách thường thấy là rút bớt, giữ lại một số lẻ, phần rút ra đem hóa chứ không bỏ vào rác.
- Tro trong bát nếu đầy quá thì bớt bớt, cũng thường làm cùng dịp cuối năm.
Nhà nào chưa quen thì hỏi người lớn trong họ, vì mỗi dòng họ có nếp riêng và nên theo nếp nhà mình.
Lau dọn lớn cuối năm
Nhiều nhà làm việc này trước Tết, thường sau ngày đưa ông Táo. Trình tự hay dùng:
- Thắp hương xin phép trước khi bắt đầu.
- Hạ đồ thờ xuống nơi sạch, có trải sẵn khăn hoặc giấy.
- Lau bằng khăn sạch, nhiều nhà dùng nước ấm pha rượu gừng.
- Lau khô rồi đặt lại đúng vị trí cũ.
- Thắp hương báo đã xong.
Việc này nên làm lúc thong thả, không vội. Làm nhanh cho xong thì dễ đổ vỡ, và cũng mất đi ý nghĩa của việc.
Đồ thờ cũ, sứt mẻ thì xử lý thế nào
Đây là câu hỏi rất hay gặp và nhiều người lúng túng. Nếp phổ biến:
- Đồ sứt mẻ thường được thay — nhiều nhà quan niệm đồ thờ nên lành lặn.
- Đồ cũ không bỏ vào thùng rác. Cách thường thấy là hóa cùng vàng mã, hoặc đem tới chùa nhờ xử lý.
- Thay đồ thờ thường chọn dịp — cuối năm, hoặc trước ngày giỗ lớn, hơn là thay tùy tiện giữa chừng.
Ngày giỗ và những dịp trong năm
Ngoài ngày giỗ riêng của từng người, nhà Việt thường có mấy dịp cố định: Tết Nguyên đán, Thanh minh, rằm tháng Bảy, và ngày ông Táo. Mỗi vùng có thêm dịp riêng.
Việc thực tế nên chuẩn bị trước:
- Ghi lại ngày giỗ ở nơi cả nhà xem được. Nhà nhiều thế hệ mà chỉ một người nhớ thì khi người đó vắng là lỡ.
- Chuẩn bị trước vài ngày nếu dịp lớn — đồ cúng sát ngày thường đắt và không còn nhiều lựa chọn.
- Chừa chỗ đứng cho cả nhà nếu đông người.
Điều quan trọng nhất
Theo cách nhiều người lớn tuổi hay nói: bàn thờ được chăm là bàn thờ có người nhớ tới. Sạch sẽ và đều đặn quan trọng hơn mâm cao cỗ đầy mỗi năm một lần.
Một bàn thờ nhỏ, đơn giản, được lau dọn thường xuyên vẫn hơn một bàn thờ lớn bày biện tốn kém rồi để bụi.
Chỗ đặt và mấy điều nên tránh
Phần này được nhắc nhiều nên chỉ tóm gọn những điều có lý do thực tế rõ ràng:
- Không đặt dưới hoặc dựa lưng vào tường nhà vệ sinh. Ngoài lý do trang nghiêm, tường chung với khu ẩm dễ thấm và làm hỏng đồ gỗ.
- Không đặt ngay dưới xà ngang lộ ra nếu tránh được — điều này vừa được nhắc trong phong thủy, vừa tạo cảm giác đè nén khi đứng khấn.
- Không đặt nơi người qua lại liên tục, ví dụ ngay lối vào bếp hoặc chân cầu thang. Chỗ trang nghiêm cần sự tĩnh.
- Tránh nắng chiếu thẳng cả buổi chiều — đồ gỗ nứt, ảnh thờ bạc màu, và hoa héo rất nhanh.
Với nhà vườn thì thường không khó tìm chỗ đạt cả bốn điều trên, vì diện tích cho phép chọn.
Khói hương và thông gió
Việc ít người tính nhưng ảnh hưởng thật, nhất là nhà kín hoặc gian thờ nhỏ:
- Có cửa sổ hoặc ô thoáng trong gian thờ, mở được khi thắp hương.
- Trần và tường quanh bàn thờ sẽ ám vàng theo năm tháng nếu thắp nhiều — nhà thắp hằng ngày nên tính tới việc sơn lại định kỳ.
- Nhà có người hen suyễn hoặc trẻ sơ sinh thì nên giảm lượng hương hoặc chọn loại ít khói, và mở thoáng trong lúc thắp.