Giỗ chạp nhà nhiều anh em: chia việc thế nào

Giỗ chạp trong một gia đình nhiều anh em là việc dễ sinh chuyện nhất trong họ — không phải vì ai đó xấu, mà vì nó liên quan tới ba thứ khó bàn cùng lúc: công sức, tiền bạc, và cảm giác ai được coi trọng hơn ai.

Bài này bàn cách chia việc và chia phần cho gọn, để ngày giỗ là ngày gặp nhau chứ không phải ngày nặng nề.

Lệ mỗi nhà mỗi khác — đó là điểm xuất phát

Trước mọi chuyện chia chác, cần nhận rõ một điều: không có bản chuẩn nào về việc ai phải làm giỗ và làm thế nào. Miền Bắc, miền Trung, miền Nam khác nhau; các dòng họ trong cùng một tỉnh cũng khác nhau; và lệ của một nhà còn thay đổi theo thời gian.

Thông lệ hay gặp là con trai trưởng giữ việc thờ tự và làm giỗ tại nhà mình, các con khác góp về. Nhưng rất nhiều gia đình ngày nay làm khác — luân phiên các nhà, hoặc nhà nào rộng thì làm, hoặc gộp giỗ nhiều người vào một ngày cho tiện.

Cách nào cũng được nếu cả nhà đồng ý. Điều quan trọng là đồng ý một cách rõ ràng thay vì mỗi người tự hiểu một kiểu.

Bàn trước, và bàn một lần

Phần lớn căng thẳng đến từ việc không ai bàn, rồi mỗi người tự cho rằng người kia phải làm gì đó. Cách đơn giản nhất là ngồi lại một lần và chốt mấy việc:

Ai đứng ra tổ chức — cố định hay luân phiên, và nếu luân phiên thì theo thứ tự nào.

Quy mô. Chỉ trong nhà hay mời họ hàng, bao nhiêu mâm. Đây là con số quyết định mọi thứ còn lại, và nó nên được chốt trước chứ không để người tổ chức tự quyết rồi báo sau.

Tiền. Chia đều, hay theo khả năng, hay người tổ chức lo hết còn người khác góp phần khác. Nói thẳng về tiền một lần dễ hơn nhiều so với ấm ức nhiều năm.

Ai làm gì. Không chỉ tiền — còn công đi chợ, nấu, dọn, rửa. Đây là phần hay bị bỏ qua và cũng là phần mệt nhất.

Chốt xong thì ghi vào nhóm chat gia đình. Nghe hình thức nhưng nó tránh được cảnh mỗi người nhớ một kiểu vào năm sau.

Chia việc: phần nặng nhất là phần vô hình

Nhìn từ ngoài thì làm giỗ là nấu mấy mâm cơm. Thực tế thì nó gồm: lên thực đơn, đi chợ, sơ chế từ hôm trước, nấu, bày, tiếp khách, dọn, rửa, và cất. Cộng lại là hai ngày công của vài người.

Và phần lớn khối lượng đó thường rơi vào phụ nữ trong nhà — con dâu, con gái. Đây là thực tế phổ biến và đáng nói thẳng, vì nó là nguồn của rất nhiều ấm ức không nói ra.

Cách chia cho công bằng hơn, đã có nhiều nhà làm được:

Chia theo đầu việc chứ không theo giới. Đi chợ, rửa bát, dọn bàn, đón khách, mua hoa quả, lo vàng mã — liệt kê hết rồi chia. Nhiều việc trong đó không cần biết nấu.

Ai không làm được thì góp bằng cách khác — thuê người dọn, đặt một phần món, trả tiền nhiều hơn. Điều này hoàn toàn bình thường và nên nói rõ chứ đừng để người khác tự đoán.

Đặt sẵn một phần món. Đây là cách nhiều gia đình thành phố đã chuyển sang và nó giảm tải rất nhiều. Không có lệ nào bắt mọi món phải nấu tại nhà — điều quan trọng là mâm cơm được bày với lòng thành, không phải là ai đã đứng bếp bao lâu.

Rửa bát là việc của cả nhà. Nghe nhỏ nhưng đây là việc cuối ngày, lúc mọi người đã mệt, và là lúc dễ sinh ấm ức nhất.

Chia tiền: ba cách và cách nào ít gợn nhất

Chia đều. Rõ ràng nhất. Vấn đề là nó không tính tới chênh lệch thu nhập, và với nhà có người khó khăn thì con số chia đều là gánh nặng.

Theo khả năng, không công khai ai góp bao nhiêu. Người đứng ra thu giữ kín. Cách này giữ được thể diện cho tất cả và là cách nhiều nhà dùng — điều kiện là người giữ tiền phải thật sự kín miệng.

Người tổ chức lo hết, người khác lo phần khác. Ví dụ nhà làm giỗ lo cỗ, nhà khác lo hoa quả và vàng mã, nhà khác lo quà cho các cụ. Cách này hợp với nhà mà điều kiện chênh nhau nhiều.

Điều nên tránh trong mọi cách: so sánh công khai. "Năm ngoái chú út góp ít hơn" là câu làm hỏng cả ngày giỗ và để lại vết nhiều năm.

Khi anh em ở xa

Rất phổ biến. Mấy cách dung hoà đã có nhà dùng:

Gửi tiền về và gọi video trong ngày. Cuộc gọi vào đúng lúc thắp hương có ý nghĩa với người nhà hơn nhiều so với một khoản tiền gửi lặng lẽ.

Về luân phiên. Không về được mọi năm thì chọn năm nào về, và nói trước từ sớm.

Làm lễ nhỏ tại nơi mình ở. Nhiều người xa nhà bày một mâm nhỏ, thắp nén hương vào ngày đó. Đây là cách phổ biến và không có gì là không đúng.

Điều đáng tránh là để người ở gần cảm thấy mình gánh hết, còn người ở xa cảm thấy mình bị trách. Cả hai đều dễ tránh nếu nói ra.

Khi chưa thống nhất được

Có mấy tình huống khó thật:

Anh em bất hoà. Ngày giỗ không phải lúc giải quyết mâu thuẫn cũ. Cách thực tế là tách thời gian — người này tới buổi sáng, người kia buổi chiều — hoặc nhờ một người trong họ đứng ra làm cầu nối. Giữ cho ngày đó yên là mục tiêu, không phải hoà giải mọi chuyện.

Không ai muốn nhận việc. Lúc này luân phiên là cách công bằng nhất, và nên chốt lịch cho vài năm tới chứ không bàn lại mỗi năm.

Người lớn tuổi muốn làm lớn, con cháu muốn gọn. Đây là xung đột thế hệ rất thường. Cách dung hoà: giữ nguyên phần nghi lễ mà người lớn coi trọng, giảm phần tiệc tùng. Phần lớn người lớn tuổi quan tâm tới việc con cháu có mặt và có thành tâm, chứ không tới số mâm.

Điều đáng nhớ nhất

Mục đích của ngày giỗ là tưởng nhớ người đã khuất và để con cháu gặp nhau. Một mâm cơm đơn giản mà cả nhà ngồi cùng nhau vui vẻ thì đúng tinh thần hơn nhiều so với một mâm cỗ lớn mà ai cũng mệt và có người ấm ức.

Nếu phải chọn giữa làm đủ lệ và giữ hoà khí trong nhà, thì hoà khí quan trọng hơn — và đây là điều mà hầu như người lớn tuổi nào trong nhà cũng đồng ý nếu được hỏi thẳng.

Tóm lại

Không có bản chuẩn nào về việc ai làm giỗ, nên điều quan trọng là cả nhà đồng ý rõ ràng và ghi lại. Bàn trước về quy mô, tiền, và ai làm việc gì — nhất là phần công sức vốn hay rơi hết vào một vài người. Chia tiền theo khả năng và không công khai là cách ít gợn nhất. Đặt sẵn một phần món là chuyện bình thường. Và mục đích của ngày đó là con cháu gặp nhau, không phải số mâm.