Trồng rau và cây ăn trái trong sân: chỗ nắng, đất và những gì nên biết trước khi xuống giống
Bốn bài trước của mục này nói chuyện chọn cây theo công dụng trước rồi mới tới ý nghĩa, chăm vườn theo mùa mưa mùa khô, an toàn quanh cây cối, và chuyện tưới. Bài này nói riêng một nhóm mà nhà đất nào ở khu Gia Định cũng từng thử ít nhất một lần: nhóm cây ăn được.
Trồng vài luống rau, mấy chậu gia vị, một cây ăn trái trong sân là việc dễ bắt đầu và cũng dễ bỏ dở. Phần lớn người bỏ dở không phải vì không chăm, mà vì chọn sai chỗ ngay từ đầu.
Nắng quyết định trước, mọi thứ khác tính sau
Trước khi mua hạt giống, hãy dành hai ngày quan sát sân nhà mình: chỗ nào có nắng buổi sáng, chỗ nào nắng gắt buổi chiều, chỗ nào bị tường hoặc mái che suốt ngày.
- Nhóm ăn quả — cà chua, ớt, bầu bí, dưa leo — cần nhiều nắng, nên đặt ở chỗ nắng nhiều giờ nhất trong ngày.
- Nhóm ăn lá — rau cải, xà lách, rau thơm — chịu được chỗ nắng vừa, và ở miền Nam thì nắng chiều gắt còn làm chúng cháy lá.
- Chỗ chỉ có bóng râm cả ngày thì đừng cố trồng rau. Để dành cho cây cảnh chịu bóng.
Nắng buổi chiều ở miền Nam mạnh hơn nhiều so với cảm nhận. Một tấm lưới che nhẹ cho khu trồng lá thường cứu được cả vụ.
Đất: biết mình đang trồng trên cái gì
Nhiều sân nhà đất ven đô là đất san lấp, bên dưới có thể là xà bần từ thời xây nhà. Cây trồng trên đó lên èo uột mà không ai hiểu vì sao.
Cách kiểm nhanh: đào một hố sâu chừng hai gang tay ở chỗ định trồng. Nếu gặp gạch vụn, vữa, túi ni lông thì nên làm luống nổi hoặc trồng trong chậu lớn thay vì trồng thẳng xuống. Đổ nước vào hố, nếu sau nhiều giờ nước vẫn không rút thì chỗ đó úng, trồng gì cũng thối rễ vào mùa mưa.
Với luống nổi hoặc chậu, trộn đất với phân hữu cơ đã hoai và thứ gì đó giúp thoát nước như trấu hoặc xơ dừa đã xử lý. Đừng dùng phân tươi chưa hoai ngay sát gốc — vừa cháy rễ vừa sinh mùi và ruồi.
Cây ăn trái: nghĩ tới lúc nó lớn
Đây là chỗ hối tiếc phổ biến nhất của nhà có sân. Cái cây bạn trồng hôm nay cao ngang đầu, mười năm nữa có thể trùm cả mái nhà.
- Hỏi trước khi mua: cây này lớn cỡ nào, tán rộng bao nhiêu, rễ ăn ngang hay ăn sâu.
- Trồng cách xa móng nhà, cách xa tường rào, và cách xa đường ống nước ngầm. Rễ một số loài rất khoẻ và tìm tới chỗ có nước.
- Không trồng dưới đường dây điện. Sau này tỉa cành gần dây điện là việc nguy hiểm và phải nhờ người có chuyên môn.
- Tính cả chuyện rụng: lá, hoa, trái chín rơi xuống sân hay xuống mái nhà hàng xóm đều thành chuyện phải dọn mỗi ngày.
- Cành vươn sang đất nhà bên là nguồn mâu thuẫn kinh điển. Trồng lùi vào và tỉa định kỳ thì đỡ phải nói chuyện khó xử về sau.
Nước tưới và chuyện tiết kiệm công
Rau cần đều đặn hơn cần nhiều. Tưới sáng sớm là tốt nhất; tưới giữa trưa nắng gắt vừa bốc hơi vừa dễ cháy lá; tưới muộn quá buổi tối để lá ướt suốt đêm thì dễ sinh nấm bệnh.
Phủ một lớp rơm hoặc lá khô lên mặt luống giữ ẩm rất hiệu quả trong mùa khô và giảm hẳn số lần phải tưới. Nếu diện tích lớn thì bài về hệ thống tưới trong mục này đã nói kỹ phần tự động.
🔴 An toàn: mấy điều không thương lượng
- Thuốc bảo vệ thực vật — nếu buộc phải dùng, đọc kỹ nhãn, làm đúng liều, đúng thời gian cách ly trước khi thu hoạch, và cất ngoài tầm với của trẻ. Không sang chiết sang chai nước ngọt, đây là nguyên nhân ngộ độc trẻ em rất hay gặp.
- Không tự pha trộn hoá chất với nhau. Đặc biệt không trộn thuốc tẩy với amoniac hay với axit — hỗn hợp đó sinh khí độc.
- Nước tưới — nếu dùng nước giếng khoan để tưới rau ăn sống, nên hỏi cơ quan chuyên môn địa phương về chất lượng nước thay vì đoán.
- Vật chứa nước đọng — xô, chậu hứng, lốp xe cũ trong vườn là chỗ muỗi đẻ. Đổ và úp xuống sau mỗi lần dùng.
- Dụng cụ sắc — kéo cắt cành, dao, cuốc để nơi có khoá nếu nhà có trẻ nhỏ.
Bắt đầu nhỏ, đừng làm cả vườn trong một tuần
Cách gần như chắc chắn bỏ cuộc: cuối tuần hào hứng làm một lúc mười luống, tuần sau đi làm về mệt, ba tuần sau cỏ mọc trùm hết. Nên bắt đầu bằng hai chậu gia vị và một luống nhỏ, chăm ba tháng cho quen tay rồi mở rộng.
Nhóm dễ sống ở miền Nam để bắt đầu: rau muống, mồng tơi, rau thơm các loại, ớt, sả. Chúng chịu nắng chịu mưa và tha thứ cho những tuần bạn quên tưới.
Nói gọn lại
Trồng được hay không phần lớn do chỗ nắng và do đất, hai thứ quyết định ngay từ ngày đầu và rất khó sửa về sau. Xem nắng, kiểm đất, trồng ít trước, để cây ăn trái xa nhà xa rào, và giữ mấy điều an toàn ở trên. Một sân vườn có rau ăn được không làm nhà giàu lên, nhưng nó là cái cớ để cả nhà ra sân mỗi ngày — mà cái đó thì đáng.